Kandidato ka ba? O iboboto mo sila?
Imagine na may kumakandidato sa inyong barangay — isang negosyante, sikat, magaling magsalita. Pero alam mo ba kung nagbabayad siya ng tamang buwis? Saan galing ang kanyang pera?
Sa ilalim ng batas, hindi ka na dapat mahulaan. Bago pa man lumabas ang pangalan niya sa balota, kailangan niyang sabihin sa publiko kung magkano ang kanyang kita at kung nagbayad ba siya ng income tax. At kung hindi niya sinabi — bawal na ang kanyang candidacy.
ELI5 Summary: Ayon sa RA 3522, lahat ng nagpapatakbo sa anumang eleksyon ay kailangang isulat sa kanilang Certificate of Candidacy (COC) kung magkano ang kanilang gross income, kung nagbayad ba sila ng income tax sa nakalipas na dalawang taon, at kailangan pang lagyan ng waiver para makita ng publiko ang kanilang tax returns habang tumatagal ang kanilang kandidatura. Kung kulang ang impormasyong ito — invalid ang COC, tapos na ang takbo.
Real Filipino Scenario: Ang Lider ng Barangay na Gusto Tumakbo
Si Kathleen, 38 taong gulang, content moderator sa Dagupan, ay aktibo sa kanilang homeowners association. Noong 2022, siya ay hikayat ng mga kapitbahay na tumakbo bilang barangay kagawad. Binaba niya ang kanyang COC sa COMELEC office — nalagay niya ang lahat ng personal na impormasyon, civil status, at political party.
Pero hindi niya alam na kailangan din niyang isulat ang kanyang gross income para sa 2020 at 2021, kasama ang mga deduction, exemption, at ang receipt numbers ng kanyang income tax payments. Sabi ng kanyang kaibigan, "Saka na iyon, wala namang nagche-check niyan."
Mali siya. Ayon sa Section 1 ng RA 3522, amending Section 32 ng RA 180 (Revised Election Code), ang kabiguang isulat ang required na impormasyon tungkol sa income at taxes ay nagpapawalang-bisa ng buong COC. Kahit walang tumutugon sa unang araw, pwedeng i-challenge ng sinuman ang candidacy niya batay dito.
Dapat gawin ni Kathleen: Humingi ng BIR Income Tax Return (ITR) para sa nakaraang dalawang taon bago mag-file ng COC. Isama ang gross income, deductions, exemptions, at OR numbers ng tax payments. Kung hindi siya nagbabayad ng income tax dahil exempted siya, kailangan niyang isulat iyon nang malinaw sa COC.
What the Law Actually Says
Binago ng Republic Act No. 3522, na naaprubahan noong Hunyo 20, 1963, ang Section 32 ng RA 180, ang Revised Election Code ng Pilipinas, para dagdagan ang mga kinakailangan sa Certificate of Candidacy.
Ayon sa Section 1 ng RA 3522, amending Section 32 ng RA 180, ang COC ay kailangang naglalaman ng sumusunod na impormasyon tungkol sa buwis ng kandidato:
1. Gross income para sa nakaraang dalawang taon bago ang eleksyon — hindi lang total kita, kundi kasama rin ang mga gastos, deduction, at exemption na kanyang i-claim.
2. Katibayan ng pagbabayad ng income tax — kabilang ang mga receipt numbers at lugar ng pagbabayad para sa bawat taon.
3. Kung exempt o pending ang tax obligations — kung ang kandidato ay hindi kailangang magbayad ng income tax (hal., below the taxable threshold), kailangan niyang explicitly isulat ito sa COC. Ganoon din kung ang kanyang tax obligations ay nasa proseso pa ng final determination.
4. Waiver ng tax privacy — kailangan ng kandidato na mag-sign ng waiver na nagpapahintulot sa publiko na makita ang kanyang income tax returns at tax census statements para sa dalawang taong iyon. Valid lang ang waiver habang tumatagal ang kanyang candidacy.
Ang pinaka-matinding probisyon: Ang kabiguang isulat ang alinman sa mga nabanggit — income info, tax payments, o ang waiver — ay nagpapawalang-bisa ng buong Certificate of Candidacy.
What This Means for You
Kung ikaw ay botante, may karapatang malaman kung nagbabayad ng buwis ang iyong kandidato. Hindi ito tsismis — ito ay nakasulat sa batas. Ang mga nakalagay sa COC ay public documents na pwede mong hanapin sa COMELEC.
Kung ikaw ay kandidato, huwag kalimutang dalhin ang iyong BIR ITR bago pumunta sa COMELEC para mag-file. Ang isang simpleng pagkukulang — kahit hindi sadya — ay sapat na dahilan para invalidahan ang iyong kandidatura.
Isang mahalagang punto: Hindi kailangan ng kandidato na maging mayaman o may mataas na kita para makasunod sa batas na ito. Kung ang iyong kita ay below the taxable threshold at ikaw ay exempt, pwede mong isulat iyon nang malinaw. Ang importante ay transparency — sabihin kung magkano ang kita, at kung exempt ka, sabihin kung bakit.
Ang layunin ng batas na ito ay simple: ang mga Pilipino ay may karapatang malaman kung sino ang tunay na tumatakbo sa kanilang harap.
Real Filipino Scenario: Ang Habal-Habal Driver na Tumakbo para sa Konseho
Si Juan, 45 taong gulang, habal-habal driver sa Cagayan de Oro, ay napili ng kanyang partido na tumakbo bilang konsehal. Walang malaking income si Juan — mga ₱300–₱500 lang siya sa isang araw. Sa loob ng dalawang taon, wala siyang na-file na ITR dahil ang kanyang taunang kita ay hindi umabot sa taxable threshold.
Naisip niya na dahil hindi naman siya nagbabayad ng income tax, hindi na niya kailangang isulat ang tungkol sa buwis sa kanyang COC. "Wala naman akong babayarang buwis, so wala akong irereport," sabi niya.
Ito ang pinakakaraniwang maling akala. Ayon sa Section 1 ng RA 3522, kahit exempt ka sa pagbabayad ng income tax, kailangan mo pa ring explicitly na isulat sa iyong COC na ikaw ay exempt — at kung bakit. Hindi sapat ang pagtatahimik o pag-iwan ng blangko sa kinauukulang espasyo. Ang blangko ay maaaring basahin bilang pagkukulang, hindi bilang exemption.
Dapat gawin ni Juan: Makipag-ugnayan sa pinakamalapit na BIR office o Revenue District Office (RDO) para kumuha ng opisyal na dokumento o sertipikasyon na nagpapatunay ng kanyang exempt status. Isulat nang malinaw sa COC: "Exempt from paying income taxes for [year] and [year] as annual income did not reach taxable threshold." Mas ligtas ito kaysa mag-iwan ng blangko.
What Most Filipinos Get Wrong
"Yung mga maliliit na kandidato, hindi naman naaangkop sa kanila iyon."
Maling-mali. Ang batas na ito ay naaangkop sa lahat ng kandidato — mula sa barangay kagawad hanggang sa pangulo. Walang exemption batay sa antas ng posisyon o laki ng kita.
"Okay lang na di kumpleto, pwede pa itong i-amend pagkatapos."
Hindi ganoon kadali. Ang COC ay may deadline ng pag-file, at ang mga pagbabago pagkatapos nito ay may mahigpit na patakaran. Ang isang incomplete COC ay maaaring i-challenge agad ng sinumang botante o kalaban.
"Ang waiver ng tax privacy, permanente iyon — pwedeng makita ng kahit sino ang iyong tax records kahit kailan."
Hindi. Ayon sa Section 1 ng RA 3522, ang waiver ay epektibo lamang sa panahon ng candidacy. Kapag tapos na ang eleksyon — nanalo man o natalo — ang iyong tax records ay babalik sa privacy protection nila.
"Kung hindi mo sinabi ang income mo, tatanggalin ka lang sa listahan — pwede kang mag-re-file."
Ang invalidation ng COC ay seryosong bagay. Depende sa timing at sa proseso ng pagdinig, maaaring maging huli na para makapag-file ulit bago ang deadline ng eleksyon.
"Ang gross income ay ang lahat ng iyong kita mula sa kahit saan."
Tama ito, pero kailangang maging malinaw: ang batas ay nagtatanong ng gross income at ang mga deduction at exemption, hindi lang ang net. Ang pagsasabi lang ng net income nang walang detalye ng gross ay maaaring hindi sapat.
Para sa OFW / For OFWs
Kung ikaw ay OFW at nagpaplano na tumakbo sa eleksyon — oo, maaari kang tumakbo kahit nakalabas ka ng bansa, basta ikaw ay Filipino citizen at nakakatugon sa residency requirements ng posisyong iyong tatakbuhin.
Ang tax disclosure requirement ay naaangkop din sa iyo.
Bilang OFW, ang iyong sitwasyon sa buwis ay karaniwang ganito: ang mga kita mo sa ibang bansa ay hindi subject sa Philippine income tax ayon sa NIRC. Pero kailangan mo pa rin na isulat ito nang malinaw sa iyong COC — sabihing ikaw ay OFW, na ang iyong kita ay galing sa trabaho sa labas ng bansa, at kung exempt ka sa Philippine income tax, sabihin kung bakit at sa ilalim ng anong probisyon.
Mga dapat gawin ng OFW kandidato:
Makipag-ugnayan sa Bureau of Internal Revenue (BIR) — humingi ng kopya ng iyong tax records o exemption status mula sa iyong Revenue District Office (RDO) sa Pilipinas. Ang iyong pamilya o abugado sa Pilipinas ay pwedeng tumulong sa prosesong ito.
Makipag-ugnayan sa POLO/MWO o Philippine Embassy/Consulate sa iyong host country para sa tulong sa pag-notarize ng mga dokumento na kailangan para sa iyong COC filing.
Mag-coordinate sa COMELEC tungkol sa proseso ng COC filing para sa mga kandidatong nasa ibang bansa noong filing period. Maaaring may kinatawan ka (Special Power of Attorney) na pwedeng mag-file para sa iyo.
Isulat nang malinaw ang iyong tax status sa COC — huwag mag-iwan ng blangko. Kung OFW ka at exempt sa Philippine income tax, sabihin ito nang explicit.
Para sa mga tanong tungkol sa iyong tax obligations bilang OFW, maaari kang makipag-ugnayan sa BIR (bir.gov.ph) o humingi ng legal advice mula sa isang abugado na eksperto sa election law bago mag-file.
Real Filipino Scenario: Ang Caregiver sa Italy na Gusto Tumakbo sa Barangay
Si Manuel, 52 taong gulang, caregiver (badante) sa Bologna, Italy, ay nagtatrabaho roon ng sampung taon. Buwanang darating ang remittances niya sa Camarines Sur, at gustong-gusto siya ng komunidad — maraming beses na siyang hiniling na tumakbo bilang barangay kapitan sa susunod na eleksyon.
Ang problema: lahat ng kita ni Manuel ay galing sa Italy. Sa Italya siya nagbabayad ng buwis. Sa Pilipinas, wala siyang kita at wala siyang Philippine income tax payments.
Paano niya pupunuan ang COC?
Ayon sa Section 1 ng RA 3522, kailangan niyang isulat ang kanyang gross income (ang kita niya sa Italy), at kung exempt siya sa Philippine income tax, kailangan niyang sabihin ito nang malinaw. Bukod dito, kailangan din niyang pag-isipan ang residency requirement para sa posisyon — isang hiwalay na legal na tanong na dapat niyang talakayin sa isang abugado.
Dapat gawin ni Manuel: Makipag-ugnayan sa Philippine Embassy sa Roma o Consulate sa Milano para sa tulong sa dokumentasyon. Humingi ng legal advice mula sa isang election lawyer tungkol sa residency at COC requirements. Makipag-coordinate sa BIR sa pamamagitan ng kanyang pamilya o SPA holder sa Pilipinas para makuha ang opisyal na rekord ng kanyang tax status. Huwag mag-file ng COC nang walang legal guidance — ang kanyang sitwasyon ay may kumplikadong legal na dimensyon.
What to Do if Your Rights Are Violated
Kung ikaw ay botante at natuklasan mong may kandidatong hindi nagdisclose ng tax information:
Hanapin ang COC sa COMELEC — ang mga COC ay public documents. Pumunta sa COMELEC Provincial o City Office sa inyong lugar at humingi ng kopya ng COC ng kandidato. Libre ito at karapatan mo bilang botante.
**